Mustafa Özbilge Dıngılım

Kadın-Sigara-Devrim

İftiralara yol verir korkusuyla çekinerek kullandığımız bir atalar sözüdür: "Ateş olmayan yerden duman çıkmaz." Yaşadığımız zamanlar, sisi-pusu eksik olmayan bir havayı teneffüs ettiriyorken coğrafyamızda, bir de yangına körükle gitme teşebbüslerinin düpedüz ahmaklık, yahut ihanet olarak okunmasına şaşılmamalı.
***
Fakat diğer taraftan bu hassasiyet sebebiyle de bir şeylerden sakınacağız diye şımarıkça yüzümüze üfürülen sigara dumanının peşine düşmeyeceğimiz anlamına gelmiyor. Hele o tütün Bitlis'in, Adıyaman'ın, Bafra'nın tütünü değilse... 
***
Önce psikanalizin kurucusu Sigmund Freud'un yeğeni Edward Louis Bernays (1891-1995)'ın üzerinde kısaca duralım. "Halkla İlişkiler"in babası kabul edilen Viyanalı bu yahudiye, bugün hâlâ kapitalistlerin bitiremeyecekleri bir borcu var. Zira Edward Bernays, dayısından gördüğü bilgileri, reklam-propaganda araçları üzerinden kullanarak toplumun ne şekilde güdülebileceğini öğrenmişti. Bilginin paraya nasıl dönüştüreceğini de fark etmiş meşhur bir müteşebbisti artık.
***
1 Nisan 1929'da New York Times'ın ön sayfasında: "Bir Grup Kız Özgürlük Alâmeti Olarak Sigara İçiyor" başlığı yer alıyordu. Amerikan tütün şirketi, kadınların kapalı mekanlarda gizli saklı içtikleri sigaranın satışından memnun değildi. Pazarı ikiye katlayacak bir harekete ihtiyaç vardı. İşte tam burada devreye Edward Louis Bernays girdi.
***
Kitle psikolojisini, Gustave Le Bon'dan biliyordu. İnsanın saklı dürtülerini karıştırmayı da dayısından... Şimdi kadının sigara içmesinin psikolojik köklerine gitmek gerekecekti. O kökler yakalandığındaysa her şey kendiğinden bile isteye çözülecekti.
***
Genç feministlerin, New York Paskalya Geçit Töreni sırasında özgürleşme eylemi olarak halka açık yerlerde sigara yakmalarını sağlamak parlak bir fikirdi. Bir iktidar aracı olarak erkekle özdeşleşen sigarayı, kadının eline bir hak kazanımı olarak vermek şirketin kazanımını iki katına çıkaracaktı.
***
Edward Louis Bernays'in sekreteri kadın, kendisini kadın hakları savunucusu olarak gösteren bir beyanatta bulunuyordu: "Cinsiyetler arası eşitlik adına ve bir başka cinsiyet tabusuna karşı mücadele etmek için ben ve diğer genç kadınlar, Paskalya Pazarı'nda Beşinci Cadde'de yürürken sigara içerek bir özgürlük meşalesi daha yakacağız." 
***
Bu teklif elbette karşılıksız bırakılmayacaktı. Bazı insanlar, ortamda reklam kokusu duyup bu işte bir bit yeniği olduğunu düşünse de kitle harekete geçmişti bir defa. American Tobacco Şirketi derinden çalışmalarını sürdürmekteydi. Satışlar bir anda patladı!
***
Bu hikayenin abartılmış bir şehir efsanesi olduğunu söyleyenlere, belki biraz hak verebiliriz. Ancak kahvaltıda domuz eti yemeği bile amerikalılara alıştıran Bernays'ın kariyeri sadece bu hikayeye sıkıştırılamayacak kadar parlak ve genişti. Ona kimler müşteri olmamış ki... Edison, Roosevelt, Henry Ford, Eisenhower... İnsanın modern zamanlarda kışkırtılan tüketici yanının müteahhidi olarak şirketler ve politikacılar adına, propagandayı en etkili şekilde kullanabiliyordu.
***
Evet, Edward Louis Bernays artık yaşamıyor, ama onun propaganda geleneği icraatlarına hızla devam ediyordu. 28 Şubat'tan birkaç ay önce İran'dan gelen protesto görüntüleri, herkesi endişeye düşürmeye yetiyordu. Binlerce insan, İran'da işkenceler altında ölürken bir kadın böyle vahşi, insan haklarından uzak bir ortamda sigarasını Ayetullah Ali Hamaney'in tutuşan fotoğrafından yakıyordu. Hazırdaki birçok fitil, aynı fotoğraf üzerinden ateşlenmeyi bekliyordu.
***
Azerbaycan'a katılmak için bayrak açıp bekleyen İranlı Azeri Türkler, Amerkancı sol-sosyalist örgütler, rejime karşı savaşmaya dünden razıydı ayrılıkçı Kürtler ve Irak'taki muhtelif unsurlar... 
***
Zalim rejimin sonu, bir kadının sigarasında ateşlenen özgürlük meşalesiyle gelecekti. Fakat sembol kadın, iddia edildiği gibi İran'da değil, Kanada'da ortaya çıktı. İran'da değilim, ama İran'dan kaçmış bir İranlıyım, deyiverdi.
***
Bu esrarengiz kadın üzerinden propaganda başarılı olmuştu. Özgürlük sigarasını tutuşturan alev, Hamaney'in sadece fotoğrafını değil, kendisini de yakmıştı. Aynı gün, aynı alev; baskıcı rejimin okullarına kapatılmış yüz yetmiş kız çocuğunu azat etti. 
***
Amerika kıtasında, bir kadının sigarasında tutuşan sermayenin zehirli ateşi, Asyalı yüz yetmiş kızı küle çevirmeye yetti.
***
Kızlar, artık özgürdü. Anneler üzgün...