Filistin'in Kısâsı Yemen'de Aranır mı? (57)

Bir hikaye (kıssa) okuyorum öğrencilere. Sonra sınav kağıtlarını dağıtmadan bir kez daha okuyorum. Dinledikleri kısacık hikaye (kıssa) hakkında beş soru yazılı bu kağıtlarda. Başka zaman olsa pek dinlemezler; ama yazılı notlarını etkileyecek diye pür dikkat dinliyorlar. Fırsattan istifade Ömer Seyfettin'in "Diyet"ini vurgulaya vurgulaya tekrar tekrar okuyorum. Diğer taraftan, hikayenin (kıssa) öğrenciler üzerinde bıraktığı tesiri izliyorum. 
***
Koca Ali Usta, çeliğe çifte su vermesini bilen... Anadolu'da, Rumeli'de, serhat boylarında nam yapmış mahir bir demircidir. Yeniçeriler; satın alacakları kamaların, saldırmaların, yatağanların üstünde "Amel-i Ali Usta" damgasını ararlarmış. Uzun kılıçlar değil, yaptığı kısacık bıçaklar bile iki kat olur, yine kırılmazmış.
***
Ama tek başına gece gündüz kıvılcımlar saçarak çalışan Koca Ali Usta, yapayalnız bir adam. Yanına çırak almaz, kimseyle pek konuşmaz, hısım-akrabası da yok. Dükkanında yatıp dükkanında yaşayan; sadece muharebe zamanlarında dükkanın kapısını kilitleyip kaybolan esrarengiz bir kişilik.
***
Daha sonra yazar, Koca Ali'nin küçüklüğünden başlayıp hayatı hakkında birtakım ayrıntılar verir. Henüz on iki yaşındayken sert bir beylerbeyi olan babasının başı vurulmuş. Amcası ise debdebeli bir vezirmiş. Ali'yi yanına almış, okutmak istemiş. Belki devlet katında yetiştirecek, büyük mevkilere çıkaracakmış onu. Fakat Ali'nin mizacı, başkasına minnettar kalmaya, eyvallah etmeye pek uygun değilmiş. Kaçmış...
***
Erzurum'da ihtiyar bir demircinin yanına girip mesleği öğrenmiş ve bütün Anadolu'yu dolaşmış. Ekmeğini taştan çıkarmış. Para için değil; sanatının zevki için çalışırmış. Halk, zülfikarın sırrının onun marifetli ellerinde olduğuna dair çeşitli anlamlar yüklemiş ona.
***
İşte günlerden bir gün, on saatlik yoğun bir çalışmadan sonra Ali Usta, akşam namazı için dükkanının karşısındaki, daha çok fakirlerin geldiği küçük mescide gider. Kapısını kilitlemeye gerek görmez. Başı ağrıdığından Mesnevî dinleyip belki açılırım diye düşünüp akşamla yatsı arasında, mescitteki Mesnevî sohbetine katılır. Her âşık gibi onun kalbinde de nihayetsiz bir vecd, bir heyecan, bir galeyan vardır.
***
Yatsıdan sonra şehrin uzak mahallerine doğru yalnız başına yürüyen Koca Ali, burada şehir subaşısının adamları olan dizdarlar tarafından durdurulup gecenin bu saatinde buralarda ne yaptığı sorulur. Zaten çok konuşmayan Ali Usta, "hiç" diye cevap verir. Bu cevap onların pek hoşuna gitmese de Koca Ali'nin namuslu bir adam olduğunu bildiklerinden, ona bir şey yapmazlar. Geriye döndürürler sadece.
***
Koca Ali, sokağına geldiğinde, sıkı sıkıya kapadığı dükkanının kapısının aralık olduğunu fark eder. İçeride çalınacak bir şeyi yoktur ki hırsız girsin... Bunu rüzgara yorar. Fakat sabahın ilk ışıklarıyla vurulan kapısı, işin esasını açığa çıkarır. Koca Ali'nin dün gece gezdiği mandıralar mevkiinde bir hırsızlık olmuş. Bir kuzu, bir de para kesesi çalınmıştır. Boş kese, dükkanın önünde bulunurken kuzu postu da gece karanlığında içeriyi fark etmeyen Ali Usta'nın dükkanında kısa bir aramayla bulunur.
***
Koca Ali şaşırmıştır bütün bu olanlara; ama dizdarbaşı, Koca Ali'nin dün akşamki gezisini de göz önünde bulundurunca bu olayın şüphe götürmediğini düşünür. Para bulunamasa da boş kese ve kuzu postu buradan çıkmıştır. O gece hırsızlardan dayak yiyen çoban da karanlıkta tam seçemediği kişilerden birinin, Koca Ali'ye benzediğini söyleyince Ali Usta'nın suçu sabitlenmiştir.
***
Hakim, sol kolun kesilmesine karar verir. Koca Ali, kolumu bırakın, kafamı kesin, der. Çünkü kolu, kafasından çok kıymetlidir. Çeliğe çifte suyu yıllarca bu iki kol sayesinde vermiştir. Hakim, ceza kabahate göredir diyerek Koca Ali'nin talebini reddeder.
***
Ceza günü beklenirken sipahiler de onu kurtarmak için şehrin en büyük zengini Hacı Mehmed'e suçlunun diyetini ödemesi için müracaat ederler. Hacı Kasap, teklifi şu şartla kabul edeceğini söyler: "Eğer ben ölünceye kadar bana bedava hizmetçilik, çıraklık etmeğe razı olursa..."
***
Kula kul olmak, fani dünyada birisine minnettar kalmak azapların en ağırıdır. Hacı Kasap; gayet titiz, gayet huysuz, gayet berbat, hasis bir adam. Koca Ali, kasaplık bilmediğini bahane ederek teklifi kabul etmek istemese de sipahiler ısrar ederler. 
***
Kılıç ustası Koca Ali, kasap olmuştur; ama sadece kasap değil. Hacı Mehmed, geceleri Koca Ali'ye dükkanı baştan aşağı yıkatır, uykuya yatırmadan ertesi sabah için koyun getirmek üzere mandırasına yollar, odununu bile ormandan ona kestirir, suyunu ona taşıtır hatta evinin bahçesindeki lağım kuyusunu bile ona ayıklatır. Karşılığında Koca Ali'ye verdiğiyse yalnızca bulgur çorbası ve köpeğin önüne atıyormuş gibi attığı kendi artıklarıdır.
***
"Ulan Ali!.. Kolunun diyetini ben verdim. Yoksa çolak kalacaktın!.." Hacı Kasap bu sözü gün içinde o kadar çok tekrarlar ki... Bir defasında artık bu hakaretlere dayanamayan Koca Ali, bilediği satırların en büyüğünü kapar ve sıvalı kolunu, yüksek kıyma kütüğünün üstüne bırakır. Kaldırdığı ağır satırı öyle bir indirir ki... O anda kopan kolunu diğer eliyle yakalayıp gördüğü şeyin dehşetinden gözleri fal taşı gibi fırlayan Hacı Kasab'ın önüne: "Al bakalım şu diyetini verdiğin şeyi" diyerek hızla fırlatır. Sonra esvabının kolsuz kalan yenini sıkı sıkıya düğümleyip dükkandan çıkıp gider.
***
Öğrenciler bu dehşet verici sonla karşılaşınca bir müddet yazamadılar. Erkeklerin bir kısmı bilekten mi yoksa koldan mı kesildi diye kendi aralarında tartıştı; kollarını sıvayıp şişirdikleri pazularını et kütüğüne benzettikleri sıranın üstüne yatırarak bir de Koca Ali'nin gözünden kollarına bakmayı deniyorlardı. Kızlar, Koca Ali'nin sessizliğinden, doğru düzgün konuşup kendini iyice savunmamasından şikayetçiydi. Fakat gerek yazılı kağıdındaki cevaplarda gerekse öğrencilerin tavırlarında kıssaya dair müşterek bir anlam oluşmuştu:
***
Özgürlüğün diyeti...
***
Yukarıdaki hikayenin (kıssa) adı olan diyet, perhiz anlamındaki Fransızcadan dilimize geçen diyet değildir. Konu edindiğimiz diyeti, yazılışı aynı olmakla birlikte bu Fransızca olan diyet kelimesiyle karıştırmamalıdır. Burada: "Birini öldüren veya yaralayandan alınıp ölenin mîrasçılarına veya yaralanan kişiye verilen para yâhut mal, kan parası" anlamına gelir.
***
İslam hukukunda olduğu gibi çok eski tarihlerden beri öldürülen kişinin yerine kan bedeli/diyet ödenmesi geleneği birçok toplumda görülür; ama Ömer Seyfettin'in bu hikayesinde (kıssa), öldürülen herhangi bir kimse yok, sadece hırsızlık ithamı var. Kısâs'ı gerektirecek bir durum olmamasına rağmen diyet var.
***
İslam fıkhında, bir had cezası olarak hırsızın elinin kesilmesi gerektiği yerde diyet verilebilir mi, bilmiyorum. Osmanlı'da hırsızlık karşısında bir had cezası olarak el kesme uygulansa da muhtelif sebeplerle pek sık uygulanmamış. Sürgün ve hapis daha fazla. Para cezası, kürek cezası, idam gibi cezalar da mevcut.
***
Ömer Seyfettin, hikayesine "diyet" diyerek belki de halk dilindeki genel kullanımı tercih etti ya da yazdığı çarpıcı kıssadan alınacak hisseyi, daha etkili kılmak için haksız öldürmenin cezası olan kısâsın bir diğer ihtimali olan diyet kavramını kullandı.
***
Burada önemli olan Koca Ali Usta'nın kıssa'sının vicdanlardaki kısâs'ını (karşılığını) görmek ve onun izini sürmek... Evet, kelimenin kökünde "bir kimsenin ardınca gitmek, takip etmek" manası var. Kıssa, uydurulmuş bir masal değildir. Kıssa'da, yaşanmış bir gerçeğin izi, adım adım takip edilerek bir ibret anlatısı oluşturulur ve olay aktarılır. Kısâs'ta da yine iz sürülerek kimin ne yaptığı tespit edilir ve karşılığı o kimseye aktarılır (verilir).
***
Ömer Seyfettin, diyet kavramını hikayede tepetaklak ediyor. Diyet, ilk başta hırsızlığın karşılığı olarak Hacı Kasap tarafından ödenmiş maddi bir ceza gibi gözükürken Ali'yi şerefi, izzeti noktasında daha da borçlandırıyor. Koca Ali, kendisine kambur olan bu borç yükünden ancak kıyma kütüğünde kopardığı koluyla kurtulacaktır. İşte bir iyilik olarak sunulan diyetin, tahakküm aracına dönüşmesinin haklı bir isyanı var burada.
***
Koca Ali emeğiyle çalışan, ürettiği eserinin pazarlığını yapmayan, savaş zamanı cihada giden, milletine hizmet etme aşkıyla dolu eyvallahsız kalender bir yiğitken Hacı Kasab'a esir düşüyor. Ama Ömer Seyfettin, kahramanının boğdurulmasına müsaade etmiyor. Çünkü murat, hürriyeti için bir uzvundan vazgeçen Koca Ali Usta'yı, Türk milletinin karşısına ideal bir tip olarak çıkarmak. Onun aynasında, milletin ideal karakterini görmek.
***
Hem kıssa hem de kısâs bir ibrettir. Kıssa'da, karşılığı dilsel olarak anlaşılan; kısâs'ta ise karşılığına somut olarak da şahit olunan bir ibret vardır. Burada önemli olan nokta, takip etmek, iz sürmektir. Biz çevremizde, ülkemizde, çağımızda olanların izini sürüp kıssaların kısâsı peşinde miyiz? Yoksa çoktandır, az bir bedele "takas" mı ettik kıssamızı (hayatımızı)? Halbuki biz muktedirlerin ellerinde şaklayan serseri makaslardan korkarken farkında olmadan zamanın sahibi her an ömrümüzü biçmekte değil mi?
***
"Türkçeden Kur’ân’a, Kur’ân’dan Türkçeye Kelimeler", başlıklı çalışmamızın 57’ncisi olacak kelime "kıssa"dır. Bu kelime-kavram yazılarımızın II. bölümlerinin, I. ve III. bölümler gibi akıcı olmaması, benim için biraz da doğal bir zorunluluk. Çünkü buralarda yoruma mahal olmaksızın kelimelerin etimoloji ailesine ve bunların sözlük ve Kitap'taki karşılıklarına yer veriyorum. Belki kavramlar yazının bütününe yayılabilir, ama bu benim için kısa zamanda aşılabilecek bir iş değil.
II.
Bir şeyi ucundan kesmek, bir kimseyi adım adım izlemek manasındaki "kassa" kökünden gelen "kıssa" kelimesi Kubbealtı Lugatı'nda şöyle geçer: "Kısa hikâye, ibretli hikâye, fıkra, rivâyet; vak’a, mâcerâ, sergüzeşt." Aynı kökten türeyen ve "izin takip edilmesi" manasıyla Kasas Sûresi 11. ayette kelime şöyle geçer:
***
"Vekâlet li-uhtihi kussîhi febesurat bihi ‘an cunubin vehum lâ yeş’urûn"
(Annesi Musa'nın ablasına: Onun izini takip et, dedi. O da, onlar farkına varmadan uzaktan kardeşini gözetledi.)
***
Okudum kıssa-i Mecnûnı bildüm hâl-i Ferhâdı
Seni anlarla gam çekmekde ey dil tev'emân sandum
(Mecnun'un kıssasını okudum, Ferhad'ın halini bildim; ey gönül seni onlarla gam çekmekte eşit gördüm.)
***
Kıssa kelimesinin çoğulu olan kısas (şapkasız a) kelimesi de "hikâyeler, rivâyetler" manasına gelir. Kelime Edirneli Nazmî'nin bir beytinde şöyle geçer:
***
Cihânda kıssa-i ma’şûk u ‘âşık
Latîf ü hûb-ı mecmu’-ı kısasdur
(Bütün kıssaların en latifi ve en güzeli; aşık ve sevgilinin kıssasıdır.)
***
“Anlatma, hikâye etme” anlamına gelen "kasas" kelimesi de Yûsuf Suresi 3. ayette şöyle geçer:
***
"Nahnu nakussu ‘aleyke ahsene-l kasasi bimâ evhaynâ ileyke hâzâ-l kur-âne ve-in kunte min kablihi lemine-l gâfilîn"
(Biz sana bu Kur'an'ı vahyetmemizle sana en güzel kıssayı naklediyoruz. Halbuki, sen ondan evvel elbette bundan habersizdin.)
***
Kelime, Beyânî'nin bir beytinde şöyle geçer:
***
Beyânî kıssa-i hicrânı eyledi tahrîr
Kasas-nüvis-i muhabbet n'içün kitâb etmez?
(Şair Beyânî, ayrılık hikâyesini yazdı; peki ama muhabbetin hikâyelerini yazan o kâtip, bunu neden bir kitap hâline getirmez?)
***
Anatomide kullanılan göğüs manasındaki "kas" (adale değil) kelimesi de aynı kök üzeredir. Yine "hikaye anlatan, kıssahan" manasındaki "kassas" kelimesi de kökteştir. Şemseddin Sivâsî'nin bir beytinde kelime şöyle geçer:
***
Gehî şâir dediler gâhi kassâs
İşitirdi tutardı râh-ı ihlâs
(Bazen şair dediler, bazen hikaye anlatıcısı; samimiyet yolunu işitip tutardı.)
***
"Maksûs" kelimesi de aynı kök üzeredir. M.Nihat Özön'ün sözlüğünde: "Kesilmiş, kırpılmış" manasına gelen kelime Naima'da şöyle geçer:
***
"Lâkin maksûs ve kem-ayar kuruş"
(Lakin, kırpılmış, düşük kaliteli kuruş.)
***
Kısâs (şapkalı a) kelimesi de aynı kök üzeredir: "Eski hukukta öldürme ve yaralama suçlarını işleyen bir kimseyi bu fiilleri aynen kendisine uygulamak sûretiyle cezâlandırma, misilleme yapma manalarına gelen kelime Bakara Suresi 179. ayette şöyle geçer:
***
"Velekum fi-l kisâsi hayâtun yâ uli-l-elbâbi le’allekum tettekûn"
(Ey akıl sahibleri! Kısâsta sizin için hayat vardır. Artık, Allah'a karşı gelmekten sakınırsınız.)
***
Kelime, Ramazan Beheştî'nin bir beytinde şöyle geçer: 
İncinmen urdurursa beni pîr-i mey-fürûş
Oglın helâk idende lâzım degül kısâs
***
(Meyhaneci piri eğer beni öldürürse incinmem; çünkü bir baba kendi oğlunu öldürdüğünde bile ona kısâs uygulanması gerekmez.)
***
Makas kelimesi de aynı kök üzeredir. "Ortadan bir pimle birleştirilmiş, iki bıçaktan meydana gelen kâğıt vb. şeyleri kesmeye yarayan âlet; kesişen demir yolu hatlarında çapraz ray parçası; iki demir yolu hattını gerektiğinde birbirine bağlamaya yarayan mekanik düzenek; üst üste konulmuş otomobil yayı; makas şeklinde çatılmış kiriş sistemi; bir şeyi daha sağlam hâle getirmek için yanına eğik olarak yerleştirilen ağaç, dirsek; bâzı böceklerin ön ayaklarında bulunan kıskaç."
***
Kelime, Ahmedî'nin bir beytinde şöyle geçer:
Şem' bigi kat' ider fürkatün
Riştesini cânun eyle kim makas
(Senin ayrılığın, can ipini, tıpkı bir makasın mumun fitilini kesmesi gibi kesip atar.)
***
"Karşılıklı mal alıp vermek sûretiyle ödeşme, hesaplaşma" manalarına gelen takas kelimesi de aynı kök üzeredir. Yine "İktisas" kelimesi de kökteş bir kelimedir. "İzine düşme, ardınca gitme; kısas etme ya da kısas isteme; kıssa, hikaye söyleme" gibi anlamlara gelmektedir.
III.
Kelimelerle oynanan bir oyun mu bu? İlk bakışta böyle gözükse de hayatta karşılığını göremediğimiz kelimelerin arkeolojik iz-sürücülüğünü yapmaya çalışıyoruz çaresiz. Tarkovski'nin "İzsürücü"sünde umutsuzluğun özgürlükle ilişkisi nasıl kurcalanırsa biz de tükenmişliğimizin içinden kendimizi/varlığımızı arıyoruz.
***
Kitab'ın anlattığı kıssalarda insanlığın izini takip ediyoruz. Elbette onlar hikaye dediğimiz kurgusal kıssalar değil. Bir çağın düzenine ve onun zalim adamlarına karşı gelen peygamberlerin maceraları... En umutsuz hallerde bir çıkış hikayesine dönüşen çile adamlarının...
***
Orada baltasını savurarak gerçekte öldüren ve diriltenin kim olduğunu ateş hendeklerinin içinden geçerek göstermiş bir genç var. Yolun bittiği yerde yarılan sular... Tufanın arasında hayvancıklarıyla bir gemi seyretmekte... Denizin ve balığın karnından tükenmiş bir halde çıkıveren baygın bir adam... Babasız dünyaya gelen bir genç ki asırların merhametten yoksun, kibirli patrimonyal din geleneğine, kuzucuklarıyla direniyor.
***
Adım adım izlememiz, takipçisi olmamız istenen bu kıssaların karşılığı yani kısâs'ı ne? Bugünün dünyasında nereye karşılık geliyorlar? Zülkarneyn, zulme sed çekerken kıssanın, çağımızda kısâs'ını izleyebiliyor muyuz? Kimdir Yecüc ve Mecuc? Doğu-batı neresi?
***
Ne İskender'in doğu seferi ne de Türkistan'ın bittiği yerde başlayan Çin... Kıssalardaki isimleri, tarihteki birtakım figürlerde arayıp kronoloji peşine düşmek ibreti öteleyen beyhude bir çaba. Hayır, burada her çağın, zulme sed çeken Zülkarneyn'ine; her çağın fitne çıkaran Yecüc ve Mecuc'una dikkat kesilmeli.
***
İyilik ve kötülüğün mücadelesidir kıssaların esası. Bugün soykırım neredeyse Yecüc ve Mecuc orada kaynamakta. Kim soykırımı durdurmak için Amerikan-siyonist sermaye sistemini zora sokmaya çalışıyorsa sedd-i Zülkarneyn orada. Yecüc ve Mecuc düzenine muhtelif vasıtalarla payandalık yapanlar da rollerini biliyor.
***
Kıssalardaki hikmetlerden biri de zorluklar karşısında ümidini kaybetme pozisyonuna gelmiş insanlara moral sağlamaktır. İzleyicilerine; bugünü dünden, dünü bugünden görebilme basireti sunarak sizin başınıza gelenler, sadece sizin başınıza gelmekten ibaret değil, demektir.
***
Yazımızın birinci bölümünde özetlediğimiz Ömer Seyfettin'in Diyet hikayesi, ilahi metinden bir kıssa olmasa da tam olarak dünya gerçekliğimize karşılık gelmektedir. Birileri ölürken cephede; birileri üç beş kuruşa, günde sekiz-on saatlik emekle fabrikalarda, tarlalarda gece gündüz ömrünü tüketirken diğerleri çok kısa zamanda haksız kazançlarla muktedir konumlar edinebiliyor. Bir grup zenginin talanı, her yağmurda şehirleri sele dönüştürürken Koca Ali Ustalar, sırılsıklam lağım ayıklıyorlar rögarlarda.
***
Retorikte herkes Filistin dostu, herkes soykırım karşıtı; ama muktedirlerin yaptıkları işlerde söylem ve eylem arasındaki makas sonuna kadar açılıyor. Belli bir konumda olmak (ethos), halkın hassas duygularını okşamak (pathos) hikayeyi (kıssa) kendi istedikleri yerden bir yere kadar taşısa da akıl ve mantık (logos), kıssada bir aldatmacanın, bir eksiğin olduğunu yüzümüze çarpıyor. 
***
Neyin "takas"ı içindeyiz biz? Âkif'in: "Beş bin senelik kıssa yarım hisse mi verdi?" dediği kertede; bir yanda Filistin'de soykırım soluk aldırmaksızın devam ederken diğer yanda İsrail ve Amerikan dostu Suud yönetimiyle Mekke Ortak Savunma Anlaşması imzalanabiliyor. Öyle ki bu işler, Suud'un, Filistin müdafii Yemen direnişiyle savaştığı esnada oluyor. Başka bir garabet de bu anlaşmanın oylaması için 197 milletvekilinin meclise gelmiyor olması. Sorumluluk o derece yüksek...
***
Kıssa, biziz!
***
Bütün yaşamımız, kıssalarla dopdolu. Müesses nizam, kıssaları unutturma ya da saptırma çabasında. Kıssaları takip etmemizden rahatsız. Hatta kendisinden bağımsız kıssalarımızın oluşmasını hiç istemiyor. Tek bir kıssa var ve herkesi, o kıssanın parçası olduğuna inandırmak istiyor. Peki, kıssamız satılık mı? Biz satılık mıyız? Hangi diyeti ödüyoruz. Yapacağımız takas, hürriyetimizi kör makasla parça parça etmeyecek mi?
***
Kelimenin kökündeki iz sürmek anlamını düşünürsek kıssaların sadece dinleyip bir şeylerin farkına vardırma boyutunda kalmadığı, aynı zamanda harekete geçirip bizden iz sürmemizi beklediğini de fark etmiş olacağız. Dolayısıyla kıssaya dahil olmak izsürücü olmakla mümkündür. Her gün sistemin kör makasıyla parça parça hadım edilmektense Koca Ali Usta'nın keskin satırını sistemin iplerine vurup hürlüğe koşmak kurtuluşun tek yoludur.